Herstellen van dwingende controle is vaak een lange, verwarrende zoektocht. Wat daarin steeds terugkomt, is iets wat op het eerste gezicht simpel klinkt maar dat allesbehalve is: het leren ervaren van veiligheid. Niet als concept, maar als iets wat het lichaam werkelijk voelt.
Bij langdurige dwingende controle leert het lichaam de omgeving continu scannen op gevaar. Ook in veilige situaties blijft dat systeem actief. Kleine signalen van veiligheid zijn er misschien wel, maar worden niet meer geregistreerd. Verwerking vraagt echter precies dat: een zenuwstelsel dat veilig genoeg is om uit de overlevingsstand te komen.
Wat zijn cues of safety?
‘Cues of safety’ is een concept uit de polyvagaaltheorie van Stephen Porges, verder uitgewerkt voor de praktijk door Deb Dana. Het beschrijft kleine signalen die het lichaam laten registreren: het is nu veilig. Een voorspelbare structuur. Een rustige stem. Fysieke en relationele veiligheid. Ze zijn een wezenlijk onderdeel van het herstelproces en vragen bewuste aandacht, in begeleiding én in het dagelijks leven.
Op basis van wat duizenden slachtoffers de afgelopen 12,5 jaar met ons deelden, zien wij hoe essentieel dit fundament is. Zonder ervaren veiligheid blijft het systeem in de alarmstand staan. Met het kunnen ervaren van cues of safety ontstaat er langzaam ruimte voor verbinding en herstel. Iris Koops besteedt in haar boeken daarom uitgebreid aandacht aan wat herstel vraagt na dwingende controle, ook aan het leren herkennen van wat iemand veiligheid geeft. Ons netwerk van gespecialiseerde behandelaren kan daarin een belangrijke rol spelen.
Wat vraagt dit in de begeleiding?
Wie werkt met slachtoffers van dwingende controle herkent het patroon: iemand wil graag aan herstel werken, maar het lukt niet. De gesprekken stranden. Interventies beklijven niet. Wat er vaak onder ligt is een zenuwstelsel dat nog steeds in overleving staat.
Een zenuwstelsel is er om te overleven, en dat is precies wat het heeft gedaan. Jarenlang, in een omgeving waar onveiligheid de norm was. Het probleem is niet dat het zenuwstelsel iets fout doet, maar dat het vastgelopen is in een stand die ooit noodzakelijk was maar nu niet meer dient. Allereerst vraagt dit aandacht voor de vraag: ervaart deze persoon überhaupt voldoende veiligheid om te kunnen werken? De therapeutische relatie zelf is vaak de eerste cue of safety: consistentie, voorspelbaarheid, een rustige aanwezigheid.
Voor ervaringsdeskundigen die dit herkennen in zichzelf geldt hetzelfde: het ontdekken van wat jou helpt om je veilig te voelen is een wezenlijk onderdeel van het herstelproces, geen bijzaak.
Het verhaal van Hannah
Hannah groeide op in een gezin waar spanning de normaalste zaak van de wereld leek. Haar moeder was onvoorspelbaar, haar vader afwezig. Als kind leerde ze zichzelf klein te maken, altijd alert te zijn, omdat ze nooit wist wat er zou komen. Die alertheid bleef, ook lang nadat ze het huis uit was en haar ouders nauwelijks meer zag.
“Ik was er jarenlang in getraind dat ik me gewoon moest aanpassen, altijd moest doorgaan en op mijn hoede moest zijn. In de begeleiding leerde ik voor het eerst bewust op te merken wat mij even deed ontspannen. Een wandeling. Mijn hond. De zon die door de bomen kwam. Zo klein. Maar het was de eerste keer in jaren dat mijn lichaam iets anders voelde dan alertheid.”
Voor Hannah was het lezen van de boeken van Iris Koops een eerste stap in het begrijpen van wat er met haar was gebeurd. “Ik las en dacht: dit ben ik. Eindelijk had ik woorden voor wat ik altijd had gevoeld maar niet kon benoemen. Dat gaf rust, ook in mijn lichaam. Alsof er iets mocht zakken.”
Haar therapeut hielp haar vervolgens om die kleine momenten van veiligheid bewust te gaan herkennen en opzoeken. Ze legde uit hoe dat werkt. Een zenuwstelsel is er om te overleven, en dat is precies wat het voor Hannah had gedaan. Jarenlang, in een omgeving waar onveiligheid de norm was. Het probleem was niet dat haar zenuwstelsel het fout deed. Het was vastgelopen in de scherpste stand die ooit noodzakelijk was, maar nu niet meer diende. In de begeleiding leerde Hannah haar zenuwstelsel kleine signalen van veiligheid aan te bieden, zodat het langzaam kon leren: dit is anders. Dit is nu. De boeken van Deb Dana gaven haar concrete handvatten om dit verder te verankeren.
Het verhaal van Sander
Sander verliet drie jaar geleden een relatie van acht jaar. Wat van buiten op een redelijk normale relatie leek, was van binnenuit een sluipend proces van isolatie, controle en ondermijning geweest. Hij was een schim van zichzelf geworden.
“Het eerste boek van Iris Koops las ik in twee dagen. Ik kon niet stoppen. Het was alsof iemand precies beschreef wat ik had meegemaakt, inclusief de verwarring die ik al die jaren had gevoeld. Dat gevoel van eindelijk begrepen worden was voor mij een cue of safety op zich. Het klinkt misschien raar, maar ik had het boek maanden op mijn nachtkastje liggen. Als ik wakker schrok uit een nachtmerrie dan kalmeerde ik door het te zien liggen en er weer een stukje in te lezen. De bevestiging: ik ben niet alleen met mijn ervaring en mijn symptomen, er zijn meer mensen die dit hebben meegemaakt en die eruit komen.”
Voor Sander kwamen de kleine signalen van veiligheid aanvankelijk van dingen, niet van mensen. Muziek. Een vaste ochtendroutine. De stilte in zijn eigen huis: stilte zonder spanning. “Ik had zo lang geleefd in een omgeving waar ik niet wist wat er zou komen. Die voorspelbaarheid, hoe simpel ook, voelde als een geschenk.”
Het gaf hem de kracht om over zijn relatie te gaan vertellen. Een vage kennis die een vergelijkbare destructieve relatie bleek te hebben gehad, werd zo een goede vriend. “Hij was zo rustig, zo eerlijk, er zat geen addertje onder het gras. Er was veel herkenning, we hielpen elkaar verder. Langzaam leerde ik: niet iedereen is een bedreiging. Er zijn mensen bij wie het veilig is.”
Veiligheid als fundament
Onderzoek wat jou, of de mensen met wie je werkt, helpt om veiligheid te voelen. Dat is voor iedereen anders. Voor de een is het beweging, voor de ander muziek, natuur of een vertrouwd persoon. Er is geen vaste formule. Maar zonder die formule te kennen, blijft herstel buiten bereik.
Vanuit Het Verdwenen Zelf ondersteunen we professionals en ervaringsdeskundigen met psycho-educatie en de boeken van Iris Koops, specifiek gericht op dwingende controle en herstel. Op onze website voor slachtoffers vind je ook meer informatie over ons netwerk van gespecialiseerde therapeuten.
Boeken van Deb Dana (uitgeverij Mens!): ‘Verankerd in veiligheid’ | ‘Het nervus vagus-werkboek’ | ‘Glinsteringen dagboek’
Met dank aan Denise Hagmeijer voor de illustratie.