Hoe dwingende controle van binnenuit voelt
Dwingende controle is vaak onzichtbaar. Van buitenaf is er weinig te zien. Van binnenuit is het puur overleven.
Deze pagina beschrijft wat slachtoffers dagelijks ervaren: de chronische angst, de uitputting, het geleidelijke verlies van zichzelf. Slachtoffers worden vaak geconfronteerd met onbegrip en oordelen; waarom ze niet vertrekken, waarom ze zo reageren en niet anders, waarom ze zo lang hebben gewacht met vertellen wat er gaande was. Wie niet begrijpt hoe het leven binnen een context van dwingende controle voelt, mist de kern en ziet een slachtoffer dat moeilijk doet, in plaats van iemand die gevangen zit.
Geen enkele pagina kan de volledige werkelijkheid van dwingende controle vangen. Wat hier staat is gebaseerd op wat duizenden slachtoffers in de afgelopen jaren met ons deelden. De belangrijkste facetten van hun dagelijkse werkelijkheid.
Leven op een smalle richel
Gewoon zelf kunnen bepalen wat je vandaag gaat doen is een vrijheid die voor velen vanzelfsprekend is. Voor slachtoffers van dwingende controle is die vrijheid vaak onbereikbaar: de pleger bepaalt. Niet af en toe, maar structureel. Het gevolg is een chronische angst om een misstap te maken. Die misstap wordt namelijk vaak afgestraft; met vernedering, de stiltebehandeling, een dreigement. Tot het ineens weer even goed lijkt. Het leven van het slachtoffer wordt gereduceerd tot een wandeling op een smalle richel langs een afgrond: elke stap kan fataal lijken. Omdat omgaan met de voortdurende emotionele en psychische mishandeling alle energie opslokt, verdwijnt elk breder perspectief. Er is geen contact meer met de eigen beleving, grenzen of behoeften.
‘Dat het een soort onzichtbare muur werd waarbinnen ik gevangen zat zag ik niet. Ik deed mijn best mee te bewegen met zijn leven dat ook het mijne was geworden. Ik deed mijn best de onvoorspelbaarheid te begrijpen, te volgen en het liefst de eventuele uitbarstingen voor te zijn.’
Karen
Hyperalertheid als overlevingsstrategie
Veel slachtoffers leven in een permanente staat van paraatheid. Niet omdat ze angstig van aard zijn, maar omdat de situatie dat al lang vereist.
‘Ze zeiden vroeger dat ik met mijn hoofd in de wolken liep. Wat ze niet begrepen was dat ik steeds moest nadenken, vanaf het moment dat ik thuis was: wat ik moest zeggen, hoe ik moest kijken, wat ik had gedaan of juist niet; alles om maar te voorkomen dat mijn moeder weer iets in handen had. Het lukte me nooit om dit alles te voorkomen. Ze vond altijd wel iets.’
Roos
Wie zo moet leven, trekt zich gaandeweg steeds meer terug in zichzelf. De energie gaat volledig op aan overleven, aan het inschatten van gevaar en daarop anticiperen. Voor de mensen om hen heen worden slachtoffers steeds moeilijker bereikbaar, zonder dat ze zelf doorhebben hoe ver ze al zijn weggedreven.
Een wereld die steeds kleiner wordt
Isolatie is zelden iets wat slachtoffers bewust ervaren als het gebeurt. Het gaat geleidelijk: contacten die wegvallen, een sociaal netwerk dat langzaam leegloopt, een wereld die steeds kleiner wordt. De pleger regisseert dit proces, maar op een manier die op dat moment niet als bedreiging wordt herkend.
‘Ik raakte steeds meer op haar gefocust en had niet door dat ik vervreemd raakte van mijn eigen sociale netwerk. Nu is er niemand meer. Op subtiele wijze werkte ze iedereen de deur uit, met de woorden dat dit familielid of deze vriend niet kon waarderen hoe ‘speciaal onze relatie was en dat niemand daar tussen mocht komen’. Ik kon deze woorden niet herkennen voor wat ze waren.’
Anton
Het resultaat is vaak een wereld die nog maar bestaat uit één persoon: de pleger. De mensen die er ooit waren, zijn er vaak niet meer. Niet omdat ze niet wilden, maar omdat ze stelselmatig op afstand zijn gehouden. Wat overblijft is een diep gevoel van alleen zijn, van nergens meer bij horen. En zonder mensen om je heen die je kennen en zien, raak je ook het zicht op jezelf kwijt.
Het verdwijnen van het zelf
Dwingende controle tast iemand systematisch aan. Eigen meningen, gevoelens, voorkeuren, uitingen: alles wat van binnenuit komt wordt gecorrigeerd, genegeerd of bestraft. Gaandeweg houden slachtoffers op zichzelf te worden en te zijn.
‘Heel langzaam doofde ieder vuur en gevoel in mij. Iedere avond als er weer veel geweld was schakelde ik mijn gevoel uit. Tot ik alle verbinding met mijzelf kwijt was. Ik voelde niets meer. Jarenlang.’
Karen
Niet voor niets heeft Iris Koops het begrip ‘het verdwenen zelf’ gekozen om de kern van deze mishandeling te beschrijven. Het slachtoffer functioneert zo goed mogelijk, gaat door. Maar het innerlijk landschap is langzaam uitgehold. Iemand is er niet meer écht. Dat is wat dwingende controle doet.
Onderstaande casus beschrijft een ernstige en ingrijpende vorm van dwingende controle in een partnerrelatie. Het mechanisme dat erin zichtbaar wordt – controle als doel op zich, niet als middel – is herkenbaar over het hele spectrum.
‘Naar zijn collega’s en medewerkers was hij de hartelijke en begaafde baas, naar de leerlingen in de school de joviale directeur. Alleen tegen zijn vrouw en alleen als niemand anders het zag, was hij wreed en sadistisch. Zijn lieftallige vrouw werd door haar man als het ware uitgewist, omdat alles – hoe zij haar taken in het huishouden moest verrichten, hoe de blikken eten in de kast moesten staan, hoe ze moest kijken als hij iets vertelde – tot in details was dit uitgedacht. Iets wat getuigde van haar eigen wil werd door hem ervaren als een aanval op zijn almachtigheid.
In de beginjaren had ze nog het idee dat ze invloed had op haar situatie. Ze probeerde een patroon te ontdekken in de beschuldigingen, waardoor ze hoopte ze te kunnen voorkomen. Ze zette de blikken eten in de kast recht, nam stof af, verrichtte al haar huishoudelijke taken met precisie en toewijding. Hoe ze die taken uitvoerde, daar had ze controle over. Waar ze echter geen controle over had waren haar uitingen. Ze was immers een mens van vlees en bloed, met gedachten en emoties. Haar uitingen kwamen van binnenuit, en dat ook deze afgedwongen en geregisseerd werden maakte dat ze ophield met leven. Het enige wat ze nog deed was bestaan. De buitenkant was er nog, fysiek was ze nog aanwezig, maar haar innerlijk landschap was bijna verwoest. Gaandeweg bleek ook dat ze helemaal geen controle had. Het ging hem helemaal niet om een nette keuken en een gehoorzame vrouw. Het ging hem om de macht, om de kick die het hem gaf een ander mens volledig te kunnen regeren.’
Iris Koops
Zien wat er werkelijk speelt
Dwingende controle leidt uiteindelijk tot het verlies van perceptie, identiteit en zelfwaarde. Slachtoffers voelen zich nergens meer tegen opgewassen. Door de jarenlange gaslighting schrijven ze dat toe aan zichzelf. De pleger gaat vrijuit.
Wie de signalen niet herkent, ziet een cliënt die labiel, verward of te meewerkend lijkt. Niet iemand die gevangen zit in een chronisch onveilige situatie en al jaren alles geeft om te overleven.
De symptomen die deze cliënten laten zien zijn geen persoonlijkheidstrekken. Ze zijn directe getuigenissen van wat hen is aangedaan.
‘Nu ik eindelijk zicht heb op mijn jeugd en wat zich daarbinnen heeft afgespeeld, begrijp ik waarom ik het omgaan met andere mensen zo lastig vind. Waarom ik elk woord wik en weeg.’
Albert
Wil je als professional de signalen van dwingende controle leren duiden? Lees verder op “Signalen bij cliënten“. De boeken van Iris Koops gaan uitgebreid in op hoe de mishandeling werkt en wat herstel en effectieve begeleiding vraagt.
Taal als thuiskomst
Dwingende controle heeft lang geen naam gehad. Voor wie het meemaakt of heeft meegemaakt, is er jarenlang geen taal geweest voor wat er gebeurde. Dat isolement – het gevoel nergens begrepen te worden, door niemand gezien te zijn – is voor veel slachtoffers minstens zo ingrijpend als de mishandeling zelf.
Sinds de oprichting van Het Verdwenen Zelf in 2013 bieden we een plek waar die taal wél bestaat. We wilden slachtoffers bewust zelf een stem geven. Op onze blogpagina voor slachtoffers staan inmiddels meer dan 500 ervaringsverhalen van uiteenlopende gastauteurs. Mensen die hun eigen ervaring hebben verwoord – soms voor het eerst – en daarmee woorden hebben gegeven aan wat anderen al voelden maar niet konden benoemen. De reacties laten zien wat dat doet: ‘Hier wordt begrepen wat ik meemaak‘, ‘Eindelijk hoef ik het niet meer alleen te dragen.‘
Het moment waarop een slachtoffer woorden vindt voor wat er gebeurt of is gebeurd, is vaak het moment waarop een essentiële volgende stap mogelijk wordt. Taal geeft geen antwoorden. Maar het geeft terug wat dwingende controle heeft weggenomen: het gevoel dat je eigen ervaring werkelijk is.
Wat dwingende controle op langere termijn met slachtoffers doet, lees je op “Symptomen van slachtoffers“.
De documentaire ‘Zij lijkt het probleem te zijn’ van Canto Libre Films laat zien hoe de dagelijkse werkelijkheid van slachtoffers van intieme terreur eruitziet, en waarom professionals het vaak niet herkennen. Iris Koops schreef het script op basis van jarenlang onderzoek en getuigenissen van slachtoffers. Verschillende experts komen aan het woord. Bekijk de documentaire