Dwingende controle, zeker wanneer het slachtoffer hier al vanaf jongs af aan mee te maken heeft gehad, laat diepe sporen na. De aandachtspunten op deze pagina zijn van toepassing op verschillende fasen: sommige cliënten zitten nog midden in een destructieve relatie, anderen zijn er net uit of al langere tijd. Waar de cliënt zich bevindt, bepaalt welke aandachtspunten op de voorgrond staan.
In de begeleiding van slachtoffers zijn er, zeker als er complex trauma speelt, een aantal aandachtspunten te benoemen waarop gefocust mag worden. Deze pagina biedt een eerste oriëntatie. De praktijk is weerbarstiger en vraagt meer dan een overzicht alleen. Het Verdwenen Zelf biedt verschillende mogelijkheden om kennis te verdiepen en toe te passen: van de boeken van Iris Koops, verschillende trainingen, tot collegiaal overleg en doorverwijzing via ons netwerk.
Hieronder vind je de belangrijkste aandachtspunten bij de begeleiding van slachtoffers van dwingende controle.
Veiligheid
Cliënten van dwingende controle hebben chronisch in een onveilige context moeten overleven, vaak zonder enige vorm van steun. De pleger heeft hen soms onmenselijk behandeld. Veiligheid en medemenselijkheid zijn in de begeleiding daarom essentieel. Cognitieve gedragstherapie of protocollair gedreven therapie werken vaak niet bij deze groep cliënten. In plaats van dat er een veilige band tussen behandelaar en cliënt ontstaat, leidt een dergelijke benadering mogelijk tot afstand en onveiligheid. Zeker wanneer hechtingsproblematiek een rol speelt is het belangrijk dat veiligheid, empathie, professionele betrokkenheid en nabijheid centraal staan. Erken de gevoelens van de cliënt en bagatelliseer niet. Versta ‘heftige’ symptomen, gedachten en emoties: dit zijn vaak directe getuigenissen van wat de cliënt heeft meegemaakt.
Een veilig anker zijn is zeker belangrijk in de eerste fase van herstel. De cliënt heeft vaak letterlijk niemand die begrijpt waar hij of zij in zit. Vrienden of familie snappen het vaak nog niet of kiezen partij, en niet zelden tégen de cliënt. Vaak is de behandelaar de enige waar ze op kunnen terugvallen. Als deze veilige relatie gelegd is, is het van belang met de cliënt een klein sociaal netwerk te ontwikkelen. Hij of zij kan dan op meerdere personen terugvallen.
Lees ook het artikel van netwerklid Paula Sijen: Uit de klem van een verwrongen zelfbeeld — over vroegkinderlijk trauma, coping en het herstelproces.
Autonomie
Bij de meeste cliënten is het ‘zelf’ verloren geraakt of nauwelijks ontwikkeld. Jarenlange dwingende controle heeft hen geleerd dat hun eigen wensen, meningen en gevoelens er niet toe doen, of gevaarlijk zijn. Autonomieherstel begint daarom met kleine, hanteerbare stappen: ‘wat vind jij ervan? Wat wil jij?’. Als een uitnodiging om het eigen kompas opnieuw te ontdekken.
In de begeleiding betekent dit dat de behandelaar ruimte laat voor twijfel en aarzeling, zonder die twijfel in te vullen. Het tempo ligt bij de cliënt. Beslissingen worden niet overgenomen, ook niet met de beste bedoelingen. Juist de ervaring dat de eigen keuzes worden gerespecteerd — ook als ze klein zijn — is onderdeel van het herstel.
Het gaat nu goed met mij. Ik heb een leuk gezin met een fijne partner, vrienden en een leuke baan. Ik heb het contact met familieleden opnieuw op kunnen bouwen en bestendigen, ondanks alle eerdere pogingen van verwijdering in het verleden en alle jaren van gemis. Tijd krijg je niet terug, contacten en verbinding wel. Én veiligheid heb ik in mezelf leren vinden, met vallen en opstaan én met hulp als dat nodig was.
Ervaringsdeskundige Deni
Lichaam & geest
De effecten van (complex) trauma zetten zich letterlijk ook vast in het lichaam van de cliënt. Lichaamsgerichte therapie of activiteiten zijn belangrijk tijdens de behandeling of aanvullend hierop. Er zijn verschillende lichaamsgerichte therapieën zoals haptonomie, somatic experiencing en ondersteunende activiteiten zoals mindfulness, meditatie en yoga.
Dissociatie
Veel cliënten van dwingende controle — vooral na een destructieve jeugd — dissociëren als zij getriggerd raken en zijn hierdoor niet meer aanwezig maar zitten vast in de oude onveiligheid. Dissociatie herkennen en weten hoe je daar als professional mee omgaat is essentieel, omdat het de veiligheid binnen de therapie direct beïnvloedt. Het helpt cliënten om zelf te herkennen wanneer zij dissociëren en technieken te leren om zichzelf te reguleren. In Je leven in eigen hand van Iris Koops wordt uitgebreid ingegaan op hoe dissociatie werkt, wat het met een cliënt doet en hoe je er mee om kunt gaan.
Acute onveiligheid en angst
Sommige cliënten bevinden zich op het moment van behandelen in acuut onveilige situaties: zij hebben bijvoorbeeld te maken met stalking of ernstig fysiek geweld. Acute angst en concreet gevaar kunnen iemand verlammen. De therapie richt zich dan in eerste instantie op het bieden van ondersteuning aan de cliënt, zodat de cliënt zich staande kan houden in zijn of haar leefsituatie. Meteen daarna of daarbij dient samen met de cliënt onderzocht te worden hoe deze de controle op de leefsituatie kan vergroten.
Gezamenlijke trajecten tijdens de relatie
Relatietherapie, gezinstherapie en gezamenlijk zorgaanbod lijken voor de hand liggend als er problemen zijn in een relatie of gezin. Bij dwingende controle werken ze echter niet en zijn ze vaak schadelijk. De pleger gebruikt elk gezamenlijk traject als nieuw platform om de dynamiek voort te zetten. Zodra de behandelaar de kamer verlaat, wordt de mishandeling hervat. Uit onderzoek en talloze getuigenissen van slachtoffers blijkt dat deze trajecten op zijn best tijdverspilling zijn en op zijn slechts hertraumatiserend voor het slachtoffer.
Begeleiding op weg naar meer autonomie betekent ook dat er op enig moment ruimte ontstaat voor een vraag die de cliënt zichzelf lang niet heeft kunnen stellen: is deze relatie nog veilig, en wil ik hierin blijven?
Het verbreken van de destructieve relatie
Naarmate de cliënt meer contact krijgt met het eigen gevoel en de eigen wil kan de vraag opkomen of voortzetting van de relatie nog wel wenselijk of veilig is. Soms is het verbreken van de relatie met een destructieve partner, ouder of werkomgeving de verstandigste en meest beschermende keuze. Niet als opgave van buitenaf; de cliënt moet hier zelf aan toe zijn. Wat een behandelaar wél kan doen, is de cliënt helpen om weer contact te maken met dat eigen gevoel: wat wil ík, en wat heb ík nodig?
Juist omdat dwingende controle na een breuk soms escaleert in plaats van stopt, luistert de begeleiding bij dit proces nauw. Wanneer, hoe en met welke voorbereiding iemand de stap zet, maakt een wezenlijk verschil; emotioneel, praktisch en soms ook veiligheidshalve.
Lees ook de aandachtspunten bij het verbreken van een destructieve relatie.
Gezamenlijke trajecten na de breuk
Ook na het verbreken van de relatie worden slachtoffers vaak in gezamenlijke trajecten geplaatst; mediation, bemiddeling of co-ouderschapstrajecten. De pleger weet ook hier de dynamiek in stand te houden en afspraken te torpederen. Slachtoffers die zichzelf en hun kinderen willen beschermen tegen verdere mishandeling krijgen echter al snel het verwijt van onwil of slecht ouderschap. Juist in deze fase is het belangrijk dat de behandelaar de cliënt ondersteunt in het herkennen van het patroon en het bewaken van de eigen veiligheid. Lees meer op “De dynamiek: waar komt het slachtoffer in terecht“?
Ondersteuning bij complexe casuïstiek
Dwingende controle is een van de meest complexe vormen van mishandeling waarmee een professional in de begeleiding van cliënten te maken kan krijgen. De handvatten op deze pagina bieden een basis, maar de praktijk is vaak weerbarstiger. Loop je als professional vast op een casus, of overstijgt de problematiek jouw kennis of ervaringsgebied? Ons netwerk van gespecialiseerde therapeuten, psychologen en coaches staat open voor doorverwijzing én voor collegiaal overleg. Je hoeft er niet alleen voor te staan. Vul het formulier in voor de informatie.
De boeken van Iris Koops worden door professionals breed ingezet als verdieping, zowel voor de behandelaar zelf als als psycho-educatie voor cliënten. Lees meer over de boeken.
Wil je je kennis verdiepen en leren toepassen op de praktijk, informeer dan naar de trainingsmogelijkheden van het Verdwenen Zelf. Hierbij is er de mogelijkheid om casuïstiek in te brengen.