Het blijft opmerkelijk: net als de vorige twee lezingen voor psychologiestudenten, was ook deze lezing weer snel uitverkocht. 120 deels internationale studenten, dus de lezing was in het Engels. De psychologie- studentenvereniging VSPA van de UvA had ons uitgenodigd en de organisatie verzorgd. Het totaal van bereikte studenten psychologie het afgelopen half jaar is nu 300. Dat biedt hoop voor de toekomst. Voor de meesten in het publiek was het ook echt een nieuw onderwerp en ik kreeg veel nieuwsgierige blikken en vragen, ook tijdens de pauze en na afloop.
Ook deze keer vielen de vele misverstanden en mythes rondom emotionele en psychische mishandeling (door mensen met narcisme of psychopathie) me op. Die mythes en misverstanden zijn zo talloos en wijdverbreid dat je er soms mismoedig van wordt. Maar doordat we ze konden bespreken, hebben de studenten nu een realistischer blik op het probleem. Juist doordat ze zelf punten van onderstaande lijst inbrachten, niet als zijnde ‘de waarheid’, maar juist omdat ze hier zelf vraagtekens bijzetten, was het mogelijk een nieuw perspectief te bieden dat gebaseerd is op de realiteit en niet op vooroordelen en een enorm gebrek aan kennis.
Ik som hieronder de meest gehoorde misverstanden op, maar deze lijst zou nog veel langer kunnen zijn en is zeker niet uitputtend.
- ‘Ze (de daders) bedoelen het niet zo’.
- ‘Waarom verlaat je hem niet gewoon’?
- ‘Waar twee vechten, hebben twee schuld; of: ouders moeten gewoon minder ruzie maken’.
- ‘Woorden doen geen pijn, laat je dus niet raken’.
- ‘Daders en slachtoffers bestaan niet, het is een ‘gezinsprobleem’
- ‘Narcisten zijn gewoon wat egoïstische types’
- ‘Echte psychopaten en narcisten komen nauwelijks voor’
- ‘Slachtoffers hebben een eigen aandeel in de mishandeling, ze werken mee aan de mishandeling of zijn ‘relatieverslaafd’
- ‘Huiselijk geweld en kindermishandeling bestaan vooral uit incidenten, het is geen structureel patroon’
- ‘Als je niet geslagen of tegen je zin betast wordt, is er niet echt iets aan de hand’
- ‘Het is ‘hij zegt, zij zegt’, dus kan ik er niks mee’
- ‘Narcisten moet je gewoon vleien’; of ‘Bij narcisten moet je juist stevig je grenzen aangeven’
- ‘Mannen zijn daders, vrouwen zijn slachtoffers’.
- ‘Waarom vergeef je hem niet gewoon?’
- ‘De waarheid zal wel in het midden liggen’
- ‘Fysieke en vooral seksuele mishandeling is veel erger dan emotionele en psychische mishandeling en komt ook veel meer voor’
- ‘Mishandeling is goed te herkennen (blauwe plekken, geschreeuw, vooral in achterstandswijken etc.)’
- ‘Waarom vechten slachtoffers niet gewoon terug?’
Je kan er een heel boek over schrijven, over al die misverstanden en mythes. Sterker nog, de twee boeken van Iris Koops gaan hier natuurlijk voor een groot deel over. Op de website voor slachtoffers besteden we er specifiek een pagina aan en we doen dat ook op deze website.
Deze wijdverbreide misverstanden gaan ons aan het hart. Het gebrek aan kennis zorgt vaak voor het verergeren van de traumaklachten van slachtoffers (secundaire traumatisering wordt dat genoemd) en slachtoffers voelen zich vaak enorm eenzaam. En hulpverleners doen vaak te weinig of de verkeerde dingen door dit gebrek aan kennis en inzicht. De boeken en onze twee websites zetten de lezers hopelijk op een duidelijk pad over wat mishandeling eigenlijk is.
Terug naar de lezing. Wat hoopgevend is, is dat het lijkt alsof deze generatie jongeren, in deze situatie psychologiestudenten, veel meer openstaat voor het bestrijden van deze schadelijke mythes en misverstanden. Bij ervaren zorgverleners en professionals is het veel lastiger om onze boodschap uit te dragen. Daar zie je dat veel professionals al vastgestelde meningen hebben. Zou het zo kunnen zijn dat jonge mensen al zijn opgegroeid met andere ideeën over mishandeling? In mijn oma’s tijd had je immers pech als je man een engerd was (of andersom, als je vrouw gemeen was), werd je als ouder geacht je kinderen te slaan en vooral geen empathie te tonen in de opvoeding, en was het idee van vrouwenemancipatie en universele mensenrechten ver weg. Seksueel geweld was normaal en hoorde bij het leven. Door eerst de vrouwenbeweging (die huiselijk geweld op de kaart hebben gezet) en later de #metoo beweging werden veel schadelijke praktijken bespreekbaar en kwam ook hulp op gang voor slachtoffers.
In de lezing bespraken we echter ook waar het nog echt wringt: misbruik bij mannen (door vrouwen) is nog te weinig belicht bijvoorbeeld. Mishandeling wordt nog te vaak gezien als iets dat alleen vrouwen overkomt. Maar wat vooral wringt is dat emotionele en psychische mishandeling nog te weinig worden gezien: seksueel en fysiek misbruik worden wel erkend als zijnde schadelijk, terwijl emotionele en psychische terreur vaak weggezet wordt als minder belangrijks of als iets waar geen ‘bewijzen’ van zijn en waar je dus niets mee hoeft te doen.
Met voorbeelden uit mijn eigen leven en uit de boeken van Iris heb ik duidelijk proberen te maken hoe schadelijk emotioneel en psychisch misbruik is. En wat manipulatie en gaslighting is. En over wat het zo moeilijk maakt om emotionele en psychische mishandeling te herkennen, als slachtoffer maar ook als (aanstaande) professional. Ook deze studenten gaven aan nauwelijks iets over narcisme in hun opleiding te krijgen, en ook nauwelijks iets over huiselijk geweld bijvoorbeeld. Nu meer dan honderd psychologiestudenten een inleiding in dit thema hebben gekregen, hoop ik natuurlijk dat zij later als professional hier echt iets mee kunnen gaan doen.
Tako Engelfriet