Dwingende controle in partnerrelaties (intieme terreur) komt veel voor. De intieme aard van de relatie en de gedeelde leefwereld maken het voor de pleger gemakkelijk om controle op te bouwen en voor het slachtoffer bijzonder moeilijk om de situatie te herkennen of te verlaten.
De eerste fase van de relatie lijkt vaak heel positief: de cliënt wordt overspoeld met positieve aandacht en wordt verliefd. De cliënt wordt ingepakt omdat de pleger zichzelf zeker wil stellen van narcistische voorraad (fase 1). Gaandeweg doen zich soms ook negatieve dingen voor. De tactiek van de pleger is om gedurende een continu proces het nietsvermoedende slachtoffer te laten wennen aan een serie van ‘onzichtbare’ kleine stappen van grensoverschrijdend gedrag.
Het mag er niet te gehaast uit zien, zodat het slachtoffer niet doorheeft wat er gebeurt en wat voor veranderingen er plaatsvinden.
De controle wordt opgevoerd (fase 2) en de destructieve momenten nemen toe. Daarnaast wordt het slachtoffer geïsoleerd van vrienden, collega’s, familie of zelfs de kinderen. In de laatste fase (3) heeft het slachtoffer zich meestal overgegeven. Het kan zijn dat de pleger het slachtoffer inruilt voor een nieuw slachtoffer en daarmee zijn of haar interesse verliest, omdat er nieuwe narcistische voorraad beschikbaar is. Sommige plegers houden hun slachtoffers echter in hun klem en willen deze relatie koste wat kost in stand houden. Dan is het aan het slachtoffer om zich aan de relatie te onttrekken (en lang niet alle slachtoffers hebben hier nog de kracht voor). Dit is vaak een zwaar proces waarbij het belangrijk is dat het slachtoffer overeind blijft. In ‘Je leven in eigen hand’ van Iris Koops worden deze fasen uitgebreid omschreven.
Post partner geweld
Helaas eindigt dit type geweld meestal niet als de relatie eindigt. Als het slachtoffer de relatie verbreekt zijn er verschillende scenario’s mogelijk. De pleger zal soms proberen het slachtoffer terug te krijgen en met een mix aan verwijten, beloftes, excuses en emotionele druk proberen hem of haar te bewerken om de relatie te hervatten. Ook is het mogelijk dat hij direct een nieuwe relatie aangaat en het slachtoffer met rust laat.
Als de pleger op het slachtoffer gericht blijft en zij houdt afstand, dan is de pleger soms zo gekrenkt dat hij het slachtoffer te gronde wil richten, uit wraak. ‘Niet met mij, dan met niemand’. Hij of zij kan een lastercampagne starten richting gezamenlijke vrienden, de kinderen en familie om zo het eigen ego weer te herstellen. Het gevolg is dat het slachtoffer nog sterker geïsoleerd raakt. Ook kan de pleger kiezen voor openlijk geweld. Dit kan dusdanig vormen aan nemen dat er sprake is van stalking, onveiligheid voor de cliënt en een risico op homicide en femicide.
Als er kinderen in het spel zijn, heeft de pleger een machtsmiddel in handen. Hij of zij zal vaak via de kinderen ‘wraak nemen’. Dit gebeurt in het verborgene. Een schokkende uitkomst van dwingende controle is dat door misleiding en een charme-offensief richting professionals de pleger helaas vaak succesvol is in het verkrijgen van gezamenlijk gezag en co-ouderschap. Hij of zij zal niet schromen verder te gaan met emotioneel en psychisch misbruik en daarnaast afspraken schenden, alles bediscussiëren of via de rechtbank bevechten.
Soms richt de pleger zich obsessief op het isoleren van de andere ouder ten opzichte van de kinderen. Indien dit slaagt dan spreken we van ouderverstoting. Het kind wijst dan structureel het contact af met de gezonde ouder. Dit dient echter niet verward te worden met een slachtoffer die zijn of haar kinderen wil beschermen tegen verder misbruik.
De documentaire ‘Zij lijkt het probleem te zijn’ laat zien hoe dwingende controle zich afspeelt in een partnerrelatie en waarom het van buitenaf zo moeilijk te herkennen is. Iris Koops schreef het script. Verschillende experts komen aan het woord. Bekijk de documentaire
Ervaringen van slachtoffers
Iedereen kan ten prooi vallen aan een destructieve partner. Soms komen slachtoffers hier pas na tientallen jaren achter. Hoe ziet dat er nu in de praktijk uit? Slachtoffers omschrijven waar ze in gezeten hebben en hoe eventuele kinderen meegenomen worden in de destructieve dynamiek van de pleger.