Huiselijk geweld wordt nog te vaak gezien als een uitbarsting, een incident, iets wat zichtbaar is. Dit is situationeel geweld: het ontstaat onder druk, uit onmacht, en vermindert of verdwijnt als de omstandigheden veranderen. Dwingende controle is wezenlijk anders. Het is structureel, instrumenteel en eenzijdig. De pleger handelt niet uit onmacht, maar vanuit een doelbewuste behoefte aan controle over het leven van een ander. Er zijn meestal geen blauwe plekken, geen zichtbare incidenten. Wat er wel is: een stelselmatig proces waarbij iemands gevoel van veiligheid, identiteit en autonomie langzaam wordt afgebroken. Het slachtoffer wordt krachteloos en machteloos gemaakt.
Dwingende controle vindt vooral plaats in partnerrelaties en ouder-kindrelaties, maar ook op de werkvloer en binnen groepen zoals geloofsgemeenschappen of verenigingen. In partnerrelaties wordt ook de term intieme terreur gehanteerd. Evan Stark, socioloog en een van de grondleggers van het wetenschappelijke concept dwingende controle, benadrukt dat dwingende controle geen conflict is tussen twee partijen maar een eenzijdig vrijheidsdelict. Slachtoffers worden systematisch beroofd van hun autonomie en zelfbeschikking.
Hoe dwingende controle werkt
Dwingende controle betreft een patroon van handelingen die bedoeld zijn om iemand ondergeschikt en afhankelijk te maken. Dit wordt gedaan door het slachtoffer van bronnen van steun te isoleren, diens middelen en capaciteiten te exploiteren voor persoonlijk gewin, hem of haar de middelen te ontnemen die nodig zijn voor onafhankelijkheid en de mogelijkheid zich te verweren, en het alledaags gedrag te reguleren. Hierbij wordt (soms subtiele) dwang gehanteerd: bedreigingen, vernedering en intimidatie en ander misbruik dat wordt gebruikt om het slachtoffer te straffen of bang te maken. Dit destructieve gedrag wordt afgewisseld met ogenschijnlijk positief gedrag om het slachtoffer op een dwaalspoor te brengen en nog meer te binden.
Dwingende controle is een structureel onderschatte vorm van geweld. De publieke aandacht gaat doorgaans uit naar zichtbaar fysiek geweld. Terwijl bij dwingende controle de pleger obsessief bezig is zijn of haar slachtoffer(s) stelselmatig klein te maken en te houden. De mishandeling wordt langzaam opgebouwd; in eerste instantie lijkt er nog niets aan de hand te zijn. Tot er barstjes verschijnen in de ‘perfecte’ relatie. Een leugen hier, een beschuldiging daar, sleutels die ineens weg zijn terwijl je zeker weet dat je ze op hun vaste plekje hebt neergelegd. Bedekte kritiek die je aan jezelf doet twijfelen. Maar dit wordt weer afgewisseld met een geruststellende glimlach of een compliment. Ook het positieve gedrag maakt onderdeel uit van het web dat zorgvuldig om iemand gesponnen wordt. De pleger zet structureel gaslighting in om het slachtoffer ernstig te verwarren. Niets is meer wat het lijkt.
Slachtoffers twijfelen steeds meer aan zichzelf en de pleger krijgt hiermee nog meer controle. De zelftwijfel leidt tot een grotere afhankelijkheid van de partner, ouder of leider die zich mishandelend gedraagt. Hiermee verzekert de pleger zich ervan dat het slachtoffer zich niet aan de relatie kan onttrekken. Wat dwingende controle zo schadelijk maakt, is dat iemand niet in de gaten heeft dat hij of zij wordt gecontroleerd en gemanipuleerd totdat diens gevoel van veiligheid, identiteit en autonomie zijn verwoest. Op dat punt is het heel moeilijk nog uit de relatie te komen en is professionele hulp onontbeerlijk. Veel slachtoffers hebben de moed niet meer zich aan de relatie te onttrekken (en een relatiebreuk is ook niet zonder gevaar). Zij zitten hun tijd uit en zijn niet meer bij machte hun leven in eigen hand te nemen.
Omvang en risico’s
Uit de Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld en Seksueel Grensoverschrijdend Gedrag van het CBS (2024) blijkt dat 1% van de Nederlanders van 16 jaar en ouder aangeeft in de afgelopen 12 maanden slachtoffer te zijn geweest van dwingende controle in huiselijke kring. Dit cijfer omvat alleen dwingende controle binnen huiselijke relaties. Dwingende controle op de werkvloer en in groepen wordt hierin niet meegeteld, waarmee het werkelijke aantal slachtoffers aanzienlijk hoger ligt. De recidive onder plegers is hoog.
Dwingende controle grijpt diep in op de mensen die het overkomt en kent vaak levenslange gevolgen. Het risico van onderschatting of een verkeerde inschatting is reëel en heeft directe gevolgen. Plegers van dwingende controle construeren hun verhaal en weten de buitenwereld op het verkeerde been te zetten. Uit onderzoek blijkt dat zij vaak (trekken van) narcisme of psychopathie hebben. Zij zijn meestal juist voorkomend en vriendelijk richting de buitenwereld, terwijl achter de voordeur zeer destructief gedrag plaatsvindt. Juist deze gespletenheid in gedrag maakt dat de buitenwereld geen idee heeft van wat er binnenskamers plaatsvindt.
Plegers richten zich direct op een door hen gekozen slachtoffer, maar indirect ook op het hele systeem hieromheen.
De werkingskring van coercive control is groot en verstrekkend en richt zich op meerdere relaties tegelijkertijd. Dat kan het negatief beïnvloeden van kinderen zijn, van laster die hij (of soms zij) verspreidt op het werk of in sociale kring, het sluiten van bondgenootschappen met (schoon)familie, ex-partners, de school van de kinderen of het paaien van professionals met het doel de ander in diskrediet te brengen.
Sietske Dijkstra – expert relationele veiligheid en docent
Terwijl plegers op buitenstaanders vriendelijk en/of of charismatisch overkomen (‘normaler dan normaal’), worden slachtoffers sluipenderwijs beroofd van hun eigenheid en zelfvertrouwen en verliezen steeds meer het contact met hun omgeving en met zichzelf. Niet voor niets heeft Iris Koops de term ‘verdwenen zelf’ gekozen om de kern van deze dynamiek over te brengen.
Verder lezen
Op de volgende pagina’s vind je een uitgebreide beschrijving van hoe dwingende controle er in de praktijk uitziet, welke signalen zichtbaar zijn bij cliënten, wie de plegers zijn en wat een effectief behandelperspectief vraagt.
Disclaimer
Om het onethische karakter en de disbalans te laten zien van dwingende controle gebruiken we de term pleger of dader en slachtoffer. Plegers en slachtoffers van dwingende controle kunnen zowel mannen als vrouwen zijn. Waar je hij leest kun je ook zij lezen. Voor het gemak is hier gekozen voor de term hij.
Wij stellen geen diagnoses, wanneer we het hebben over de ‘pleger’ of ‘dader’ dan bedoelen we een persoon die kenmerken vertoont van een narcistische of een antisociale persoonlijkheidsstoornis.