Dit is een artikel geschreven door Diane Ruthgeerts, psychotherapeut, expert en auteur van ‘Geboeid door narcisme: mythe en masker’.
De laatste tijd komt emotioneel en psychisch geweld meer aan bod in de media. De focus in het debat ligt vooral op situationeel geweld – overwegend uitgelokt door omstandigheden van buitenaf. Maar er is ook emotioneel en psychisch geweld dat veeleer structureel is – uitgelokt door iemands persoonlijkheid, zoals te zien bij dwingende controle, intieme terreur en toxisch leiderschap. Anders dan bij situationeel geweld is er bij plegers van structureel geweld interesse in een ‘status quo’ en niet in een daadwerkelijke aanpak van het probleem. Het patroon van dit geweld blijft te onbekend, zeker in een intieme relatie, waar het vaak wordt geminimaliseerd of verloochend. Dit stuk gaat op zoek naar verklaringen voor die miskenning.
Schijnwerper op de dynamiek
Structureel geweld kenmerkt zich door een eenzijdig machtspatroon, een ongelijke machtsverhouding waarbij iemand continue de boven-positie afdwingt en een ander doelbewust in de onder-positie manoeuvreert. Dit patroon vertrekt bij het onvermogen om de eigen innerlijke pijn te dragen: men wil geen lastige gevoelens, verdraagt ze niet en deponeert ze bij iemand anders. Het is een overlevingsstrategie waarvoor allerlei vormen van manipulatie worden ingezet, gaande van subtiele beïnvloeding tot respectloos en mensonterend gedrag. Het helpt om strakke controle te houden en de realiteit af te blokken. ‘Mensen die verslaafd zijn aan dit gedrag lopen op een smal koord boven een afgrond van onverdraaglijke gevoelens en verwachten/eisen/claimen dat anderen hen op de koord houden.’, beschrijft expert Iris Koops. De plegers kunnen hun gedrag niet bijsturen, gezien ze niet bereid zijn om over zichzelf te reflecteren en evenmin om eigen verantwoordelijkheid op zich te nemen. Ze vergoelijken hun gedrag, minimaliseren en rechtvaardigen het met grote stelligheid. In één beweging geven ze de volle schuld voor het geweld aan de slachtoffers zelf. Geen enkel slachtoffer ontsnapt hierbij aan verwarring, zelftwijfel, schaamte, machteloosheid, eenzaamheid en schuldgevoelens. Wie herhaaldelijk met grote overtuiging verantwoordelijk gesteld wordt voor het ondergaan van geweld, begint in de illusie van waarheid te geloven en wordt tegen zichzelf uitgespeeld. Dit is de essentie van structureel dwingende controle.
Zonder kennen geen herkennen
Als slachtoffers denken dat er van alles mis is met hen, zien ze niet waar de schoen werkelijk wringt. Deze ‘omkering’ wordt in stand gehouden omdat de plegers zich steeds buiten schot houden en met een gefaseerde afwisseling tussen aantrekken en afstoten de verwarring, zelftwijfel en schuldgevoelens bij het doelwit aanzwengelen. Uiteindelijk voelt het slachtoffer haarscherp wat de pleger voor zichzelf verdooft: innerlijke leegte, schuld, angst, schaamte, minderwaardigheid, verlies aan vitaliteit en een authentieke verbinding – met zichzelf en anderen. Het besef dat men de dupe is van een toxisch patroon dringt moeilijk door. Hulp uit de buitenwereld is vaak nodig om het gefaseerd weerkerend patroon van manipulatie te ontdekken die alle ervaringen met elkaar verbindt. Helaas is het voor omstanders vaak even moeilijk om de toxische patronen te doorzien. Zonder inzicht in het eenzijdige patroon fronsen ook zij de wenkbrauwen, slaan ook zij de ogen neer, ontkennen of minimaliseren ook zij het geweld. Dit wordt vergemakkelijkt omdat het geweld zich in de regel afspeelt achter de schermen en geen zichtbare sporen nalaat. Men denkt dat het allemaal zo erg niet kan zijn, dat de waarheid wel in het midden zal liggen, dat waar twee mensen vechten twee mensen schuld hebben.De waarheid is dat veelal één iemand vecht en de ander in de verdediging wordt geduwd. Verloren moeite voor de verdedigers, omdat de plegers zich voortdurend verschansen en zich niet laten bereiken. Met een meesterlijke camouflage kunnen ze hooguit doen ‘alsof’.
Omstanders en professionals worden sowieso begoocheld en verleid tot het opnemen van de perfect passende rol in het draaiboek van de pleger. Dit betekent concreet dat ze zich, zonder het te beseffen, laten manipuleren, het beschuldigende betoog overnemen en de waarachtige slachtoffers met argwaan en ongeloof bejegenen. Het tragisch lot van de benadeelden wordt herhaald en herbevestigd.
Kijken met open vizier
Theoretisch inzicht is de eerste stap. Daarnaast is er een volle bereidheid nodig om te ‘willen zien’. Dit is verre van evident omdat de realiteit amper te bevatten is. De aandacht ervan afwenden helpt om extreme pijn niet onder ogen te moeten zien, om emotionele overweldiging tegen te gaan en de eigen integriteit te beschermen. Niemand zet graag zijn mensbeeld op de helling! Mechanismen van defensieve vermijding schieten ter hulp en houden de ‘weerstand tegen het weten’ overeind. Eigenlijk zitten we allemaal wel ergens op de schaal tussen weten en niet-weten. Zowel slachtoffers als omstanders hebben bereidheid nodig om met open vizier te kijken naar het grotere geheel: een weerkerend patroon van manipulatie. Wie deze complexe en duistere realiteit niet onder ogen kan/ wil/ durft zien, blijft gevangen in een destructief web.
Het onbenoembare van trauma
Naast een gebrek aan inzicht en de intentie om te willen zien, speelt er bij slachtoffers nog een derde factor mee. Psychisch geweld traumatiseert en trekt diepe sporen in geest én lichaam. Het ligt in de aard van trauma om ‘weten’ te ontlopen. Het is onbevattelijk, onbenoembaar, onuitspreekbaar. Het verstomt! Woorden die toch beschikbaar zijn worden lang ingeslikt uit schaamte, uit vrees voor ongeloof of misinterpretatie of om zichzelf en de toehoorder te beschermen. Door het zwijgen komen slachtoffers nog meer in een geïsoleerde positie, met als logisch voortvloeisel dat er een begripvolle buitenstaander ontbreekt die ziet wat er gebeurde of nog gebeurt. Het is bij uitstek het gebrek aan (h)erkenning dat ervoor zorgt dat de impact van het trauma zich in het lichaam vastzet en aan de volgende generaties wordt doorgegeven. Illustratief voor het onbenoembare van trauma zijn de bevindingen van Dori Laub. Deze Amerikaanse psychiater deed in de jaren 90 onderzoek rond Holocaustoverlevenden die decennia hadden doorgebracht in psychiatrische instellingen in Israël. Tot zijn verbazing ontdekte hij dat al deze mensen de diagnose schizofrenie kregen en dat de meesten gelabeld werden als mutistisch (verstomd). In de medische dossiers was er amper of geen sprake van oorlogservaringen. Het werd niet eens overwogen dat psychotische belevingen en het ‘zwijgen’ van deze mensen een gevolg zouden kunnen zijn van extreem traumatische oorlogservaringen. Gelukkig komt er de laatste tijd meer traumabewustzijn, al is er nog een zeer lange weg te gaan.
Nood aan een veilige getuige
Het is essentieel dat professionals hun verantwoordelijkheid explicieter opnemen, niet blind zijn voor de mogelijke impact van stress en trauma op een actueel probleem, hun hart en ogen openen om aangedaan leed te erkennen en samen te dragen. Enkel waar veiligheid en mededogen is, kunnen mensen uit hun isolement komen en zichzelf toestaan om de waarheid onder ogen te zien. Tegelijk is een duidelijke positiebepaling) van de professional wenselijk, in termen als: dit had je niet verdiend, er kwam jou iets anders toe, zo ga je niet om met mensen. Een professional die expliciet en met mededogen getuigt van het ondergane onrecht en een plek geeft aan de ermee gepaard gaande emoties, biedt een passende genoegdoening. Dergelijke tegemoetkoming corrigeert, is rechtmatig én ethisch verantwoord. Tegelijk vraagt het veel moed van slachtoffers om de confrontatie met zichzelf aan te gaan, verdriet te voelen om wat hen is ontnomen, een veilige plek binnen zichzelf op te bouwen en – in verbinding met zichzelf – aan het stuur van hun leven te gaan staan. Rouwen is een wezenlijk aspect van herstel. Het transformatieproces heeft een hoge prijs, maar leidt gaandeweg naar een louterende blik op het verleden en een hoopvolle blik op de toekomst. Het vermindert het risico dat je als slachtoffer ook dader wordt.