Ook in verschillende groepsvormen komt dwingende controle voor; deze worden dan ook wel ‘dwingende groepen’ genoemd. De meest herkenbare setting is natuurlijk een sekte, waar een charismatische leider macht heeft over zijn volgelingen en hen op verschillende manieren uitbuit en handlangers heeft binnen de groep die hierbij ‘assisteren’. Deze pleger hanteert de verschillende tactieken die dwingende controle kenmerken en die mensen gebonden houden in een setting die eigenlijk slecht voor hen is.
Dwingende controle kan echter ook voorkomen in groepen die op het eerste gezicht volstrekt normaal lijken. Een (sport)vereniging, hobbyclub, geloofsgemeenschap of trainingsgroep bijvoorbeeld. Binnen groepen is er vaak sprake van machtsongelijkheid (er is een leider en er zijn leden of deelnemers) en als deze leider kenmerken vertoont van narcisme en psychopathie, is de kans groot dat de rol van eindverantwoordelijke door hem of haar misbruikt wordt. Door middel van manipulatie en controletactieken vergroot deze leider zijn macht en persoonlijk gewin. Hij of zij zet verschillende vormen van mishandeling in die door ‘helpers’ (assistenten, etc.) vaak mee worden uitgevoerd en toegedekt. Leden die kritiek durven te uiten worden binnen de groep geïsoleerd en op andere wijzen gestraft. Leden of deelnemers leveren zowel financieel als op het gebied van vrijheid en autonomie veel in. Door de gaslighting zien zij echter niet dat de leider de bron van de problemen vormt.
Het loskomen van een destructieve groepering is complex. Zeker ex-sekteleden raken vaak ernstig beschadigd en hebben professionele hulp nodig om de (vaak jarenlange) periode van ernstige dwingende controle te boven te komen. Ten opzichte van een destructieve relatie komt er namelijk nog een complicerende factor bij: de mishandeling komt niet alleen van de leider, maar wordt gedragen en versterkt door de groep zelf. Leden bewaken elkaar, bevestigen het wereldbeeld van de leider en oefenen onderling druk uit op wie twijfelt of afwijkt. Die gedeelde beeldvorming maakt loskomen ingrijpender dan in een één op één relatie.
Isolatie, indoctrinatie en het sluipende verlies van de eigen identiteit zijn de kenmerken die dwingende groepen verbinden, ongeacht de specifieke vorm. Of het nu gaat om een sekte, een geloofsgemeenschap of een sportvereniging: wie er eenmaal in zit, ziet de buitenwereld door de ogen van de groep. Dat maakt herkenning van buitenaf moeilijk en loskomen des te zwaarder.
Het is belangrijk dat er veel meer aandacht komt voor de problematiek van gesloten groepen. Ze komen veel meer voor dan gedacht.
Aanbeveling
De documentaireserie Klinkt als een sekte van Israel van Dorsten laat zien hoe isolatie, manipulatie en psychologische controle mensen gevangen houden in gesloten gemeenschappen. Integer, persoonlijk en genuanceerd. Voor professionals die met slachtoffers van dwingende groepen werken een waardevolle aanvulling.
‘Wie leeft binnen het gesloten systeem van een dwingende groep, heeft geen toegang meer tot noodzakelijke toetsing aan de buitenwereld. Het gevolg is dat leden steeds verder verstrikt raken in de eigen wereld van de groep’.
Janja Lalich, socioloog en internationaal expert (Bounded Choice, 2004)