Dwingende controle kan zich op alle gezinsleden richten. Soms zelfs meer op de kinderen dan op de partner. De pleger voert zijn terreur uit over het hele gezinssysteem en de manier waarop doet vaak denken aan een mini-sekte. Elk gezinslid moet zich conformeren aan de eisen van de pleger, om zich enigszins veilig te kunnen voelen.
Het hele gezin lijdt onder de dwingende controle, maar de vorm en intensiteit die de pleger toepast verschilt vaak per gezinslid. De ouder is bij elk kind gericht op algehele controle en het bepalen van diens gedrag, gedachten en gevoelens. Dit kan vrij subtiel gebeuren, maar ook met de botte bijl.
“Mijn eigen gedachten en denken heb ik op jonge leeftijd afgeleerd, dat werd absoluut niet toegestaan. Alles werd gecontroleerd en daarna besproken. Al heel jong paste ik zelfcensuur toe waarbij ‘hij’ de machtige was en ik de loser.” Fragment uit artikel van Luca (27-11-2023)
Kinderen krijgen vaak verschillende rollen toebedeeld, zoals het gouden kind (golden child) of de zondebok (scapegoat). Structureel wordt het ene kind voorgetrokken en bewonderd en het andere juist mishandeld. De pleger richt zijn destructieve gedrag het meest op het gezinslid dat hij als bedreiging voelt van zijn ego en behoefte aan algehele controle. Dit kind wordt de zondebok, en vaak keert het hele gezin zich tegen hem/haar, hiertoe aangespoord door de pleger. Als de dwingende controle zich vooral op de partner richt en deze dus de zondebok is, dan worden de kinderen vaak gebruikt om dit proces te versterken. De uiterste vorm hiervan is ouderverstoting.
Hoe het zich opbouwt
Als een kind heel klein is, zijn er vaak in de relatie met de destructieve ouder nog weinig ‘problemen’: het heeft meestal nog een blinde bewondering voor de ouder en is geheel afhankelijk. Naarmate het kind ouder wordt en meer eigen keuzes wil maken en eigen wensen heeft, wordt de situatie onveiliger. De pleger tolereert alleen het gedrag dat zijn grandioze zelfbeeld bevestigt en eigen behoeften weerspiegelt of vervult. ‘Positief’ en destructief gedrag worden afgewisseld. Daarom ontstaat er bij veel kinderen geparentificeerd gedrag. Sterk aangepast gedrag in de vorm van pleasen, maar ook zeer teruggetrokken zijn verminderen de kans op mishandeling. Sommige kinderen worden juist opstandig en rebels en zij krijgen dan de rol van de zondebok. Maar ook kinderen die zich zoveel mogelijk aanpassen maar toch ‘verkeerd’ gedragen kunnen die rol toebedeeld krijgen; de destructieve ouder heeft hoe dan ook een zondebok nodig. Het kan ook zijn dat de rollen wisselen. De verdeel en heerspolitiek die de pleger voert leidt tot onderlinge verwijdering tussen broers en zussen en permanente onzekerheid. Met deze terreur houdt hij of zij controle over alle gezinsleden. Ook al geeft de ouder het gouden kind enkel ‘positieve’ aandacht, ook dit kind wordt gebruikt en raakt vaak beschadigd.
De ouder ziet elk kind als een verlengstuk van zichzelf en zal een kind belonen als het zich hiernaar gedraagt. Gedrag dat dit weerspreekt wordt afgestraft; het kind mag niet een persoon op zichzelf zijn, los van de ouder.
“De ouder hanteert verschillende controletechnieken om zijn kind ervan te overtuigen dat het nergens recht op heeft en zich nooit terug mag trekken. Er zijn zelfs ouders die hun kind slaap onthouden.
Een vader maakte zijn kind elke nacht wakker, om uren aan zijn bed te gaan zitten doorzagen over wat het allemaal verkeerd had gedaan. Als een ouder het kind terechtwijst en het kind loopt weg, sluit zich bijvoorbeeld op in de wc, dan volgt er enkel nog meer straf. De ouder praat of schreeuwt op het kind in tot het ‘murw’ is, en het niet meer in zijn hoofd haalt om ooit nog te vluchten. De enige manier waarop het nog kan vluchten is door te dissociëren: er fysiek nog te zijn, maar psychisch en emotioneel niet meer.” Iris Koops, Je leven in eigen hand
Gevolgen lange termijn
Opgroeien binnen een regime van dwingende controle leidt vaak tot Complex trauma. De ernst ervan is mede afhankelijk van de mate waarin de destructieve ouder slechts milde kenmerken van narcisme of psychopathie vertoont of echt een persoonlijkheidsstoornis heeft. En of beide ouders narcistisch of psychopathisch zijn of eentje niet, en of die andere ouder in staat is om steun te bieden aan het kind. Voor kinderen, en soms ook later als volwassene, is het ondoenlijk en zelfs gevaarlijk om te beseffen dat de eigen opvoeder in staat is tot zulk destructief gedrag. Zij moeten immers wel in dit systeem zien te overleven.
Kinderen in dergelijke gezinnen staan dagelijks onder hoogspanning. Door de onvoorspelbaarheid is het nooit veilig. De ouder zal middels gaslighting continu verwarring scheppen. In een normale situatie kunnen kinderen via veilige anderen op zichzelf en de wereld leren vertrouwen. Door de gaslighting wordt dit proces echter geblokkeerd. Er wordt je geleerd dat niets waar is en dat je nergens op kunt vertrouwen, vooral niet op jezelf. Hierdoor worden kinderen belemmerd in hun ontwikkeling en ervaren ze veel druk, ook in hun latere leven.
Inzicht en herstel van destructieve familiesystemen
De emotionele en fysieke schade van opgroeien in een destructief gezin is vaak groot en reikt ver in het volwassen leven. Wat kinderen in zo’n gezin hebben geleerd — dat je jezelf moet wegcijferen, dat je behoeften er niet toe doen, dat vertrouwen gevaarlijk is — nemen ze mee. We zien dat slachtoffers daardoor in hun latere leven kwetsbaar zijn voor nieuwe mishandelende relaties, of zelf moeite hebben met gezonde grenzen.
Herstel begint bij erkenning: erkenning van wat er werkelijk is gebeurd, en van de ernst daarvan. Dat is voor veel slachtoffers al een lange weg, omdat de mishandeling zo lang ongrijpbaar was. De weg naar herstel vraagt tijd, gespecialiseerde begeleiding en een veilige omgeving waarin het eigen verhaal serieus wordt genomen.
Op de website van Het Verdwenen Zelf omschrijven slachtoffers hun ervaringen van opgroeien bij dit type plegers en hun weg naar herstel.
